كواكب [ و افلاك ] نيز همچنين مىدان . مثلا تابستان آمد و هوا به غايت گرم شد و اين گرمى هوا به قدرت است و رد اين ممكن نيست . اما اگر كسى سرداب خانه ( اى ) پيدا كند و در آنجا نشيند ، دفع گرما از خود كرده باشد . يا « 1 » زمستان آمد و هوا به غايت سرد شد ، اين سردى « هوا » به قدر است [ و رد اين ممكن نيست ] اما اگر كسى تا به خانه ( اى ) پيدا كند و در آنجا نشيند ، « 2 » دفع سرما از خود كرده باشد . و در جمله چيزها چنين « 3 » مىدان [ همچون قحط و و با و غيره ] اى درويش ! آنچه تو مىكنى آن را تدبير نام نهاده‌اند . و آنچه كسى ديگر « 4 » مىكند [ آن را ] تقدير نام نهاده‌اند . و چون به حقيقت نگاه كنى هر دو يكى است . « 5 » « يعنى هر دو قدر است » ، و رد قدر هم به قدر مىتوان كرد . « رد آهن به آهن و رد لشكر به لشكر و رد عقل به عقل و رد جهل به جهل » [ زيراكه ] اگر رد بعضى ممكن نبودى انديشهء عاقلان و تدبير زيركان عبث بودى . و امر به معروف و نهى از منكر سفه بودى . « 6 » « و سخن به غايت ظاهر و روشن است و از غايت ظهور جمعى از علما در اين مسئله سرگردانند و مسئله جبر و قدر هم به غايت ظاهر و روشن است و از غايت ظهور جمعى از علما در آن مسئله هم سرگردانند » . اى درويش ! انديشه [ آدمى ] و تدبير آدمى اثرها دارد . اما همت و خواست آدمى هيچ اثر ندارد . و اى بسا عالم و صالح كه ايشان را فرزندان « 7 » باشد و همت دربندند كه فرزند ايشان همچو « 8 » ايشان شود ، « 9 » نشود . و اى بسا مطرب و مسخره « كه ايشان را فرزندان باشد » و همت دربندند « 10 » تا فرزندان ايشان « 11 » همچو « 11 » ايشان شود و نشود ، « بلكه صالح بمانند و عالم شوند . پس معلوم شد كه همت آدمى و خواست او را هيچ اثر نيست » . كه اگر [ همت و خواست آدمى را ] اثر بودى هيچ‌كس در عالم عاجز و درويش نبود ؛ جمله قادر و توانگر بودندى و حال آنكه چنين نيستند . « اگر عمل با همت و خواست آدمى جمع شود از آن همت و عمل كارها آيد » . همت و عمل آدمى اثرها دارد . « 13 » اما همت بىعمل هيچ اثر ندارد . پس آنكه

--> ( 1 ) . باز . ( 2 ) . اما اگر كسى خانهء پيدا كرده و در آنجا آتش بسيار كند . ( 3 ) . كارها همچنين . ( 4 ) . خدا . ( 5 ) . هر دو قدر حق است . ( 6 ) . بىفايده نمودى . ( 7 ) . فرزند . ( 8 ) . مثل . ( 9 ) . باشد . ( 10 ) . دربندد . ( 11 ) . مثل . ( 13 ) . دارند .